Je betaalt een kop koffie met een briefje van 10 euro en krijgt een paar munten terug. Op dat moment betaal je met chartaal geld. Het klinkt misschien als een ingewikkelde economische term, maar eigenlijk is de betekenis heel eenvoudig: chartaal geld is het geld dat je daadwerkelijk kunt vasthouden.
Bankbiljetten en munten zijn dus chartaal geld. Het bedrag dat op je bankrekening staat, valt daar juist niet onder. Dat noemen we giraal geld. Maar waarom wordt dit onderscheid gemaakt? Waar komt de term chartaal eigenlijk vandaan en welke rol speelt contant geld nog nu we steeds vaker pinnen of met onze telefoon betalen?
Wat is chartaal geld?
Chartaal geld is fysiek geld in de vorm van bankbiljetten en munten die in omloop zijn. In het dagelijks taalgebruik spreken we meestal simpelweg over contant geld of cash.
Het CBS omschrijft chartaal geld als alle bankbiljetten en munten in omloop. De Nederlandsche Bank (DNB) gebruikt de term eveneens voor munten en bankbiljetten.
Voorbeelden van chartaal geld zijn dus:
- een muntstuk van €1;
- een muntstuk van €2;
- een biljet van €5;
- een biljet van €20;
- een biljet van €50;
- het contante geld in je portemonnee;
- de bankbiljetten die je thuis bewaart.
Het belangrijkste kenmerk is dat het geld een fysieke vorm heeft. Je hoeft geen bankrekening, betaalpas, telefoon of internetverbinding te gebruiken om het rechtstreeks aan iemand anders te geven.
Wat betekent het woord chartaal?
Het woord chartaal klinkt een stuk ingewikkelder dan ‘contant’. Het is afgeleid van een woord dat betrekking heeft op papier of een document. Oorspronkelijk lag de nadruk daardoor vooral op papiergeld.
In de moderne economie wordt het begrip breder gebruikt. Onder chartaal geld verstaan we zowel bankbiljetten als munten.
Je kunt de betekenis daarom eenvoudig onthouden:
Chartaal geld = contant geld = munten en bankbiljetten.
Voorbeelden van chartaal geld
Stel dat je €100 hebt. Die €100 kan op verschillende manieren bestaan.
Heb je vijf biljetten van €20 in je portemonnee? Dan bezit je €100 aan chartaal geld.
Staat er €100 op je betaalrekening? Dan is dat geen chartaal maar giraal geld.
Neem je vervolgens €50 op bij een geldautomaat, dan zet je in feite €50 van je girale geld om in chartaal geld. Je banksaldo daalt met €50 en je krijgt daarvoor €50 aan bankbiljetten.
Andersom gebeurt hetzelfde wanneer je contant geld op je rekening stort. Chartaal geld wordt dan omgezet in giraal geld.
Wat is het verschil tussen chartaal en giraal geld?
Het belangrijkste onderscheid is dus de vorm waarin het geld bestaat.
| Kenmerk | Chartaal geld | Giraal geld |
|---|---|---|
| Vorm | Munten en bankbiljetten | Tegoed op een rekening |
| Tastbaar | Ja | Nee |
| Voorbeeld | Biljet van €20 | €20 op je betaalrekening |
| Betalen | Contant | Pinpas, overschrijving enz. |
| Bankrekening noodzakelijk | Nee | Ja |
| Direct overdraagbaar zonder banksysteem | Ja | Nee |
DNB maakt daarnaast een interessant onderscheid tussen publiek en privaat geld. Contant geld is publiek geld en wordt uitgegeven door de centrale bank. Het girale geld op een betaalrekening is privaat geld en vormt in feite een tegoed bij een commerciële bank.
Voor de consument merk je daar normaal gesproken weinig van. Een euro op je rekening is immers één op één om te wisselen voor een euro aan contant geld.
Is geld op je bankrekening chartaal geld?
Nee. Geld op een betaalrekening is giraal geld.
Dat geldt ook wanneer je het bedrag via een bankapp op je telefoon kunt bekijken. Je ziet misschien €2.000 op het scherm staan, maar er liggen niet letterlijk €2.000 aan bankbiljetten met jouw naam erop in een bankkluis.
Je banksaldo geeft aan hoeveel geld je op je rekening beschikbaar hebt.
Bij praktische bankzaken kom je daardoor allerlei andere nummers en begrippen tegen. Zo heeft een bankrekening bijvoorbeeld een IBAN en heeft je betaalpas een eigen kaartnummer. Wie bij ING bankiert en dat laatste nummer zoekt, kan ook onze uitleg lezen over hoe je het kaartnummer van je ING-betaalpas achterhaalt.
Is pinnen chartaal of giraal geld?
Een pinbetaling is een girale betaling.
Wanneer je €25 afrekent met je betaalpas, wordt er niet fysiek €25 van jou naar de winkelier gebracht. Het bedrag wordt administratief verwerkt via het betalingsverkeer en uiteindelijk op de betreffende bankrekeningen verwerkt.
Ook wanneer je contactloos betaalt met je telefoon of smartwatch, betaal je dus niet met chartaal geld.
Het woord ‘contactloos’ kan daarbij enigszins verwarrend zijn. Contactloos betalen heeft niets te maken met contant geld. Het betekent alleen dat je je betaalpas of apparaat niet fysiek in de betaalautomaat hoeft te steken.
Is een creditcardbetaling chartaal geld?
Nee. Ook een betaling met een creditcard is geen chartale betaling. Er worden immers geen fysieke munten of bankbiljetten overgedragen.
Hetzelfde geldt onder andere voor:
- betalingen met een betaalpas;
- bankoverschrijvingen;
- automatische incasso’s;
- betaalverzoeken;
- betalingen via mobiele betaalapps.
Chartaal heeft dus niet zozeer te maken met de waarde van het geld, maar met de fysieke verschijningsvorm ervan.
Waar komt chartaal geld vandaan?
Eurobankbiljetten en -munten maken onderdeel uit van het geldstelsel van het eurogebied. Centrale banken spelen daarbij een belangrijke rol. DNB zorgt in Nederland onder andere voor nieuwe, schone en onbeschadigde eurobiljetten en euromunten.
De Europese Centrale Bank legt uit dat de euro tegenwoordig zogenoemd fiduciair geld is. Dat betekent dat de waarde van een biljet niet voortkomt uit de intrinsieke waarde van het materiaal waarvan het gemaakt is. Een biljet van €50 bevat uiteraard geen materiaal ter waarde van €50. Het geld functioneert doordat mensen erop vertrouwen dat het als betaalmiddel kan worden gebruikt en doordat het monetaire stelsel de waarde ervan ondersteunt.
Dat is anders dan in vroegere geldstelsels waarin geld bijvoorbeeld rechtstreeks gekoppeld kon zijn aan goud of zilver.
Chartaal geld is onderdeel van de geldhoeveelheid
Wanneer economen praten over hoeveel geld er in een economie aanwezig is, kijken ze niet alleen naar alle munten en bankbiljetten.
Het CBS gebruikt bijvoorbeeld het begrip M1, ook wel de enge geldhoeveelheid. Daaronder vallen de in omloop zijnde bankbiljetten en munten én tegoeden die onmiddellijk in contanten kunnen worden omgezet of voor girale betalingen kunnen worden gebruikt.
Er bestaan daarnaast bredere definities van de geldhoeveelheid, zoals M3. Daaronder vallen naast chartaal en giraal geld ook bepaalde deposito’s en andere financiële instrumenten.
Voor dagelijks gebruik hoef je deze economische definities overigens niet te kennen. Het belangrijkste onderscheid blijft:
chartaal = fysiek geld
giraal = geld op een rekening
Waarom gebruiken we nog chartaal geld?
We betalen steeds vaker elektronisch, maar chartaal geld heeft een aantal eigenschappen die digitaal betalen niet volledig kan vervangen.
Zo kun je contant betalen zonder dat voor de afzonderlijke betaling een elektronische verbinding tussen jouw bank en die van de ontvanger nodig is. Je kunt bovendien contant geld bezitten zonder daarvoor een bankrekening nodig te hebben.
DNB wijst er daarom op dat contant geld een belangrijke maatschappelijke functie heeft. Het biedt mensen de mogelijkheid om onafhankelijk van een bank geld bij zich te dragen en rechtstreeks betalingen te verrichten.
Chartaal geld kan bovendien praktisch zijn wanneer het elektronische betalingsverkeer tijdelijk niet beschikbaar is.
Voordelen van chartaal geld
Een duidelijk voordeel is dat contant geld tastbaar is. Je ziet letterlijk hoeveel geld je nog hebt. Voor sommige mensen helpt dat bij het beheren van een budget. Wanneer je met €100 boodschappenbudget naar de winkel gaat en na een paar aankopen nog €35 in je portemonnee hebt, is direct zichtbaar hoeveel er resteert.
Daarnaast kan chartaal geld zonder betaalterminal of internetverbinding van persoon tot persoon worden overgedragen.
Contant betalen biedt ook een andere mate van privacy dan elektronische betalingen. Een normale contante transactie verschijnt bijvoorbeeld niet automatisch in het transactieoverzicht van je bankrekening.
Ten slotte is contant geld belangrijk voor mensen die moeite hebben met volledig digitaal bankieren.
Nadelen van chartaal geld
Contant geld heeft natuurlijk ook nadelen. Een belangrijk verschil met geld op een bankrekening is dat verloren of gestolen cash meestal moeilijk terug te krijgen is.
Raak je een biljet van €50 kwijt, dan kun je het niet blokkeren zoals een betaalpas.
Daarnaast kan het bewaren van grote hoeveelheden contant geld veiligheidsrisico’s met zich meebrengen. Ook moeten winkels contant geld tellen, veilig bewaren en uiteindelijk afstorten.
Voor consumenten is elektronisch betalen bovendien vaak sneller en gemakkelijker. Zeker bij online aankopen heb je weinig aan de bankbiljetten in je portemonnee.
Zijn briefjes van 100, 200 en 500 euro ook chartaal geld?
Ja. De waarde van een munt of biljet maakt voor de definitie niet uit. Een munt van 10 eurocent is chartaal geld, maar een bankbiljet van €100 eveneens.
Ook een geldig bankbiljet van €500 valt onder chartaal geld. De uitgifte van nieuwe €500-biljetten is jaren geleden beëindigd, maar bestaande biljetten behouden hun waarde.
Bij geldbedragen kunnen overigens opvallende termen en grote getallen voorkomen. Zo betekent een ‘rug’ in geld doorgaans duizend euro. En wie bij grote bedragen het overzicht kwijtraakt, kan onze uitleg over miljoen, miljard, biljoen, triljoen en triljard bekijken.
Is spaargeld chartaal geld?
Zolang je spaargeld op een spaarrekening staat, is het geen chartaal geld.
Pas wanneer je geld van een rekening opneemt en daadwerkelijk munten of bankbiljetten ontvangt, heb je chartaal geld in handen.
Hetzelfde geldt voor vermogen in het algemeen. Iemand kan bijvoorbeeld over een vermogen van €100.000 beschikken zonder ook maar één eurobiljet thuis te hebben liggen. Het vermogen kan bestaan uit spaargeld, beleggingen en andere bezittingen.
Een vermogen wordt daardoor ook niet uitsluitend bepaald door de hoeveelheid chartaal geld die iemand bezit. Dat is bijvoorbeeld relevant bij begrippen als tonnair: wat het betekent en wanneer je er een bent.
Is cryptocurrency chartaal geld?
Nee. Cryptovaluta zoals bitcoin bestaan niet uit fysieke munten of bankbiljetten die door een monetaire autoriteit als regulier chartaal geld worden uitgegeven.
De afbeeldingen van gouden bitcoins die je regelmatig ziet, kunnen daardoor misleidend zijn. Zo’n fysieke bitcoin is hooguit een verzamelobject of een fysieke drager. De cryptocurrency zelf bestaat digitaal.
Crypto valt dus niet onder chartaal geld.
Is de digitale euro straks chartaal geld?
Dit is een interessante vraag omdat centrale banken werken aan een mogelijke digitale euro. Een digitale euro zou, net als contant geld, publiek geld zijn. Het grote verschil is dat de digitale euro geen fysiek bankbiljet of muntstuk is.
Daarom moet je ‘chartaal geld’ en ‘publiek geld’ niet als exacte synoniemen zien. Het huidige chartale eurogeld is publiek geld, maar publiek geld hoeft in de toekomst niet noodzakelijk uitsluitend fysiek te zijn.
Heeft chartaal geld nog toekomst?
Ondanks de sterke groei van digitaal betalen is het niet vanzelfsprekend dat bankbiljetten en munten verdwijnen.
Contant geld vervult functies die elektronische betaalmiddelen niet altijd volledig overnemen. Het kan onder andere belangrijk zijn voor toegankelijkheid, privacy, zelfstandigheid en de robuustheid van het betalingsverkeer.
DNB benadrukt daarom al langere tijd het belang van een goed bereikbare en bruikbare infrastructuur voor contant geld.
Chartaal en giraal geld kunnen daardoor beter worden gezien als twee vormen van geld die naast elkaar functioneren dan als twee systemen waarvan er uiteindelijk per se één moet verdwijnen.
Veelgestelde vragen over chartaal geld
Chartaal geld is fysiek geld in de vorm van munten en bankbiljetten die in omloop zijn.
Euromunten en eurobankbiljetten zijn voorbeelden van chartaal geld. Denk aan een munt van €2 of een biljet van €20.
In het normale dagelijkse gebruik wel. Chartaal geld is de economische term voor contant geld in de vorm van munten en bankbiljetten.
Nee. Geld op een betaalrekening is giraal geld.
Nee. Zolang het geld op de rekening staat, is het geen chartaal geld. Neem je het op in de vorm van bankbiljetten of munten, dan beschik je wel over chartaal geld.
Nee. Een pinbetaling is een girale betaling. Er worden geen fysieke bankbiljetten of munten overgedragen.
Ja. Zowel munten als bankbiljetten behoren tot het chartale geld.
Ja. Alle reguliere bankbiljetten in omloop vallen onder chartaal geld.
Meestal wordt giraal geld tegenover chartaal geld geplaatst. Chartaal geld is fysiek, terwijl giraal geld als tegoed op een rekening bestaat.
Chartaal geld kun je fysiek vasthouden. Giraal geld bestaat als tegoed op een bankrekening en wordt gebruikt voor bijvoorbeeld pinbetalingen en overschrijvingen.
Kort samengevat: wat is chartaal geld?
Chartaal geld is uiteindelijk een ingewikkelde naam voor iets dat je waarschijnlijk dagelijks ziet: contant geld. Alle munten en bankbiljetten in omloop behoren ertoe. Een briefje van €10 in je portemonnee is dus chartaal geld, terwijl €10 op je betaalrekening giraal geld is.
Hoewel steeds meer betalingen digitaal verlopen, blijft chartaal geld een bijzondere plaats innemen binnen ons geldstelsel. Het is tastbaar, kan rechtstreeks worden overgedragen en is publiek geld dat wordt uitgegeven binnen het centrale-bankstelsel.